બની આઝાદ – 3 – સુરેશ જાની

       અભિગમ બદલવાથી સમય આધીન થાય. આ ખાલી વાત કે મનનો તુક્કો નથી.

         સાવ સામાન્ય રીતે જીવનની શરુઆત કરનાર , બહુ બુધ્ધિ કે સાધન સમ્પત્તિ ન ધરાવતા હોય તેવી, વ્યક્તિઓ યુગપુરુષ જેવું જીવન જીવી ગયાના અસંખ્ય દાખલા આપણી નજર સમક્ષ મોજૂદ છે. આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન અને ગાંધીજી આ બે જ વ્યક્તિઓના જીવન જુઓ અને આપણને ખાતરી થશે કે તેઓ આઝાદ થઇ ગયેલ વ્યક્તિઓ હતા.
         આ તો બહુ મોટી વાત થઇ, અને માત્ર આપણે જ કરી શકીએ તેવી વાત. કોઇની મદદની કે સાધનની કે સમ્પત્તિની જરૂર નહીં. પણ આપણે તે કેમ કરી શકતા નથી? આ તો એવી વાત થઇ કે આપણી પાસે હથિયાર છે, અને આપણે તે વાપરી શકતા નથી. કેટલી મોટી વિડંબણા! કેટલી અસહાયતા!
          જો આપણે આ બાબતને ગંભીરતાથી લેવા માંગતા હોઇએ, અને આઝાદ થવાનો સંકલ્પ કરવા માંગતા હોઇએ તો, પહેલાં આ અસહાયતાના કારણો અને પરિબળો સમજવા જોઇએ. આપણને શાસ્ત્રોમાં ષડ્ રિપુઓ વિશે કહેવામાં આવ્યું છે. કામ, ક્રોધ, મદ, લોભ, મોહ અને માયા.
            મારા મતે આ બધા દુશ્મનો એક જ અસહાયતામાંથી જન્મતા મનના વિકાર છે. એક જ મૂળભૂત અસહાયતા આપણને આ વિષચક્રમાં ફસાવા મજબુર કરે છે. આપણે મનના આ વિકારોના પ્રવાહમાં તણાઇ જઇએ છીએ – સાવ વિવશ થઇને -  એક તરણાંની જેમ – લાકડાના એક નિર્જીવ ઠુંઠાની જેમ. આ છ રિપુઓ તો પ્રવાહ છે, વહેણ છે -  માનવ જીવનના અવિભાજ્ય ભાગ છે. તે બધા પ્રવાહ પાછળના પરિબળને કારણે પેદા થતાં વમળ માત્ર છે.
        કયું છે આ પરિબળ?  કયો છે આ પ્રચંડ તાકાતવાળો જળરાશિનો ધોધ, જે જીવનને છિન્ન ભિન્ન વમળોમાં પલટી નાંખે છે, જેમાં તણાયા સિવાય આપણે કશું જ કરવા સમર્થ નથી?   કઇ  છે એ આપણી મૂળભૂત નબળાઇ જેના કારણે સર્જાતા વમળોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા, પેલા છ યે  દુશ્મનો અટ્ટહાસ્ય કરતા આપણી વિડંબના કરે છે?  
      એ છે -  જીવનની મૂળભૂત -  જીવનના પાયામાં રહેલી -  જગત પર પહેલા શ્વાસ લીધા તેની સાથે જ આપણી સાથે જડાયેલી – જિજીવિષા – જીવતા રહેવાનો મરણીયો પ્રયાસ. આપણી, આપણા પોતાના હોવાપણાની પાસેની એક માત્ર અપેક્ષા -  ‘મારે જીવતા રહેવું છે - મારે મરવું નથી.’ અપેક્ષાનું આ પ્રથમ ચરણ – પહેલા શ્વાસ સાથે જડાયેલી એ ચીસ – એ રૂદન . એ જ છે આપણી બધી અસહાયતાનું મૂળ.
     અપેક્ષા – પ્રયત્ન – સફળતા – મદ – લોભ -  કામના – નવી અપેક્ષા  
    અને વળી  
    અપેક્ષા -  પ્રયત્ન – અસફળતા – ક્રોધ – હતાશા -  વેર લેવાની ભાવના
    બસ! બધાં વિષચક્રો ફરી શરુ – વધારે પ્રબળ વિષચક્રો.  એજ પ્રવાહમાં વહેવાનું – ફંગોળાવાનું – કદીક પ્રવાહની ઉપરની સપાટી પર આવીને તર્યાનો આનંદ માણવાનો; અને ફરી પાછા અંદર ડૂબકી અને ગુંગળામણ. એજ વિવશતા , એજ પાછી  જન્મ ચીસ – નવા સ્વરૂપે – ‘મારે જીવવું છે – મારે મરવું નથી. ‘ 
     આ છે આપણું જીવન. અપેક્ષા – અપેક્ષા – અપેક્ષા , એજ ગુલામી – એ જ બંધન – એજ જન્મ ભરની કેદ.  
” આકાશ તો મળ્યું, પણ ઊડી નથી શકાતું.
પિંજરને તોડવામાં પાંખો કપાઇ ગઇ છે.”

- શોભિત દેસાઇ
     આઝાદ થવું છે ને? જોનાથન લીવીન્ગ્સ્ટન સીગલની જેમ મુક્ત ગગનમાં ઊડવું છે ને ?  આનંદ, ચૈતન્ય, સત્ય અને પરમ તત્વને પામવું છે ને ?
    તો આ અપેક્ષાની ચુંગાલમાંથી છૂટવું પડશે.

———————————————————————————————————-

ભાગ -1   :     ભાગ – 2  :      ભાગ – 4    :    ભાગ  -  5   :      ભાગ  -  6